(7)
برات وصولی و فرایند آن به زبان ساده
فرض کنید آقای «الف» از آقای «ب» کالایی خریده و به او بدهکار است. آقای «ب» نیز به آقای «ج» بدهکار است.
آقای «ب» میتواند به آقای «الف» دستور دهد که مبلغ بدهی را نه به خودش، بلکه مستقیماً به آقای «ج» پرداخت کند. این دستور پرداخت کتبی، همان برات است.
فرایند عملیاتی برات نیز بهصورت ساده شامل این مراحل است:
- ارسال برات به بانک: فروشنده کالا، برات را به بانک خود میسپارد.
- ارسال برای بانک براتگیر: بانکِ شخصِ فروشنده، برات را برای بانکی که براتگیر در آن حساب دارد، ارسال میکند.
- اخذ تأییدیه (واگذاری): بانک براتگیر، برات را به براتگیر نشان میدهد و از او میخواهد که با امضای پشت برات (واگذاری)، پرداخت آن را تأیید کند.
- پرداخت در سررسید: در تاریخ سررسید مشخص شده روی برات، بانک براتگیر مبلغ را از حساب براتگیر برداشت میکند و برای بانک براتکش واریز میکند.
- واریز به حساب: در نهایت، بانک براتکش، مبلغ دریافت شده از بانک براتگیر را به حساب براتکش واریز میکند.
برات وصولی در تجارت بینالملل
وقتی بحث از حوزه بینالمللی و ارزی میشود، مفهوم «برات وصولی» کاملاً جنبه جدید و سیستماتیکی به خود میگیرد و عمدتاً در قالب یک خدمت بانکی استانداردشده بینالمللی تعریف میشود. در این حوزه، «برات وصولی» به یک فرایند استاندارد وصول طلب از طریق شبکه بانکی بینالمللی اطلاق میشود که در آن بانکها نقش واسطه و تسهیلگر را ایفا میکنند. این فرایند تحت قوانین متحدالشکل «برات» (معمولاً قانون ژنو یا قانون انگلیس) و مهمتر از آن، تحت «مقررات متحدالشکل برای وصول» (URC) (Uniform Rules for Collection) اتاق بازرگانی بینالمللی انجام میشود.
نقش کلیدی برات وصولی در معاملات ارزی
فرض کنید یک صادرکننده ایرانی (فروشنده) کالایی را به یک واردکننده آلمانی (خریدار) فروخته است. حالا میبایست چگونه پول خود را دریافت کند؟
برای ردوبدلکردن مبلغ کالا در تجارت بینالملل چند روش متداول وجود دارد:
- پیشپرداخت (حواله ارزی) (دارای ریسک برای خریدار): خریدار حاضر نیست قبل از دیدن کالا، پول آن بپردازد.
- اعتبار اسنادی (امن اما دارای پیچیدگی): فرایندی امن اما نسبتاً پیچیده و پرهزینه.
- برات وصولی (تعادلی بین ریسک و هزینه): روشی متداول که ریسک را بین فروشنده و خریدار تقسیم میکند.
در این روش، صادرکننده (فروشنده) کالا را ارسال میکند و اسناد حمل (مثلاً بارنامه) را به همراه یک «برات خارجی» (مثلاً به یورو یا دلار) به بانک خود در ایران (بانک فرستنده) میسپارد.
فرایند برات وصولی بینالمللی
فرایند برات وصولی بینالمللی شامل مراحل زیر میشود:
- صدور برات و تحویل اسناد:
صادرکننده یا همان فروشنده کالا (ذینفع) پس از ارسال کالا، یک برات تجاری (Commercial Draft) صادر میکند که دستوری به خریدار (براتگیر) برای پرداخت مبلغ معین در یک تاریخ مشخص )مثلاً ۹۰ روز پس از (sight است. فروشنده، به همراه برات، اسناد حمل و دیگر اسناد (مانند فاکتور، گواهی مبدأ) را نیز به بانک خود یعنی بانک فرستنده(Remitting Bank) تحویل میدهد.
- ارسال به بانک خریدار:
بانک فرستنده، برات و اسناد را برای همتای خود در کشور خریدار یعنی بانک وصولکننده (Collecting Bank) ارسال میکند. این بانک معمولاً بانک اصلیِ خریدار است.
- ارائه اسناد به خریدار:
در حالت براتِ «واگذاری در مقابل پرداخت» (D/P – Documents against Payment)
بانک وصولکننده، اسناد (از جمله سند مالکیت کالا مانند بارنامه) را فقط در ازای پرداخت نقدی و کامل برات به خریدار تحویل میدهد. این روش برای فروشنده امنتر است.
در حالت دیگر یعنی براتِ «واگذاری در مقابل پذیرش» (D/A – Documents against Acceptance)
بانک وصولکننده، اسناد را فقط در ازای “پذیرش” برات توسط خریدار تحویل میدهد. خریدار پشت برات را امضا میکند (میپذیرد که مثلاً در ۹۰ روز دیگر پول را بپردازد) و اسناد را میگیرد تا کالا را ترخیص کند. در این حالت، طلب فروشنده به یک «برات پذیرفتهشده» تبدیل میشود که در تاریخ سررسید باید وصول شود. این روش برای فروشنده ریسک بیشتری دارد.
- وصول و ارسال وجه:
در حالت D/P، بانک وصولکننده پس از دریافت وجه از خریدار، آن را به ارز مربوطه برای بانک فرستنده ارسال میکند.
در حالت D/A، بانک وصولکننده در تاریخ سررسید برات، وجه را از خریدار دریافت و سپس ارسال میکند.
- واریز به حساب صادرکننده:
بانک فرستنده، پس از دریافت وجه (مثلاً یورو)، آن را پس از کسر کارمزدها، به حساب صادرکننده واریز یا به ریال تبدیل میکند.
طبقهبندی اصلی براتهای ارزی
براتهای ارزی عمدتاً بر اساس میزان تعهد و ضمانت پرداخت به دو دسته اصلی تقسیم میشوند:
۱. برات اسنادی (Documentary Draft)
این نوع برات، وصولی آن مشروط به ارائه اسناد حمل و سایر اسناد تجاری (مانند فاکتور، بیمهنامه، گواهی مبدأ و…) است. این رایجترین و ایمنترین روش در معاملات اعتباری اسنادی است.
انواع برات اسنادی:
برات اسنادی عندالمطالبه (Documents against Payment – D/P):
در این روش، بانک خریدار فقط در ازای پرداخت نقدی کامل وجه برات، اسناد را به خریدار تحویل میدهد.
مزیت برای فروشنده: اطمینان از دریافت پول قبل از رهاسازی اسناد.
ریسک برای خریدار: باید قبل از دیدن کالا (فقط بر اساس اسناد)، پرداخت را انجام دهد.
برات اسنادی علیالحساب (Documents against Acceptance – D/A):
در این روش، بانک خریدار، اسناد را فقط در ازای تأیید و پذیرش (امضای) برات توسط خریدار به او تحویل میدهد. خریدار برات را میپذیرد اما پرداخت را در تاریخ سررسید (مثلاً ۹۰ روز بعد) انجام میدهد.
مزیت برای خریدار: فرصت مییابد بدون پرداخت نقدی، کالا را دریافت و حتی بفروشد و سپس در سررسید پول را بپردازد.
ریسک برای فروشنده: خریدار برات را میپذیرد، اما در سررسید ممکن است از پرداخت امتناع کند و فروشنده با “برات برگشتی” مواجه شود.
۲. برات ساده (Clean Draft)
در این نوع برات، اسناد حمل به طور جداگانه و مستقیم برای خریدار ارسال میشود. برات فقط بهعنوان یک دستور پرداخت، بدون وابستگی به اسناد، برای وصول به بانک فرستاده میشود.
ریسک بسیار بالا برای فروشنده: چون خریدار، اسناد و احتمالاً کالا را دریافت کرده؛ اما انگیزهای برای پرداخت برات ندارد.
این نوع برات معمولاً فقط در معاملات بین شرکتهای مادر و فرعی یا زمانی که رابطه تجاری بسیار قوی و مبتنی بر اعتماد وجود دارد، استفاده میشود. برای معاملات با طرفهای ناشناس بههیچوجه توصیه نمیشود.
سایر طبقهبندیهای مهم برات ارزی
علاوه بر تقسیمبندی بالا، براتهای ارزی را میتوان از جنبههای دیگر نیز دستهبندی کرد:
۱. از نظر زمان پرداخت:
برات عندالمطالبه (Sight Draft) بهمحض ارائه به خریدار (براتگیر)، باید پرداخت شود.
برات مدتدار (Time Draft or Usance Draft) پرداخت آن در تاریخ مشخصی در آینده (مثلاً ۶۰ روز پس از تاریخ برات یا ۹۰ روز پس از sight) انجام میشود.
۲. از نظر پذیرش (تأیید) توسط بانک یا خریدار:
برات پذیرفتهشده (Accepted Draft) براتی که توسط خریدار یا بانک او با امضا تأیید (پذیرفته) شده و تعهد قانونی برای پرداخت در سررسید ایجاد کرده است. براتهای مدتدار حتماً نیاز به پذیرش دارند.
برات پذیرفتهنشده: براتی که هنوز خریدار یا بانک آن را تأیید نکرده است.
۳. از نظر ضمانت:
براتهای وصولی اسنادی (Collection Documentary): اسناد بازرگانی ضمیمه و پشتوانه برات هستند.
برات ساده (Collection Clean): سندهای بازرگانی ضمیمه برات نیست.
برات با تضمین بانک (Collection Avalized): براتی است که پرداخت وجه وصولی در سررسید پرداخت توسط یک بانک (غالباً بانک خریدار) تضمین (aval) شده است. این بهترین و مطمئنترین حالت برای فروشنده است، زیرا ریسک نکول خریدار به ریسک اعتباری بانک تبدیل میشود.
تفاوت برات وصولی با سایر ابزارهای پرداخت
هر بازرگان موفقی برای کاهش ریسک معامله و حداکثرسازی سود باید بتواند بهترین ابزار پرداخت در مبادلات بینالمللی را برای پرداخت یا دریافت وجوه تجاری انتخاب نماید. از همین رو، در اینجا بهاختصار برات وصولی با متداولترین ابزارهای پرداخت بینالمللی در شبکه بانکی ایران یعنی حواله ارزی (پیشپرداخت) و اعتبار اسنادی (LC) مقایسه شده است:
برات وصولی ارزی در مقابل اعتبار اسنادی (LC):
مهمترین تفاوت: تضمین بانکی
در اعتبار اسنادی: بانک خریدار بهعنوان یک تضمینکننده عمل میکند و در صورت ارائه اسناد سالم و مطابق، پرداخت را انجام میدهد حتی اگر خریدار ورشکسته شود. به بیان ساده، بانک ریسک فروش اعتباری را بر عهده می گیرد.
در برات وصولی: بانکها صرفاً بهعنوان یک واسطه عمل میکنند. آنها مسئول پرداخت نیستند. اگر خریدار از پرداخت یا پذیرش برات خودداری کند، بانک هیچ تعهدی برای پرداخت ندارد. تمام ریسک عدم پرداخت بر عهده فروشنده است.
برات وصولی ارزی در مقابل حواله ارزی (پیشپرداخت)
مهمترین تفاوت: ریسک برای خریدار
در حواله ارزی یا پیشپرداخت: خریدار کل مبلغ را قبل از تولید یا ارسال کالا پرداخت میکند؛ بنابراین تمام ریسک (شامل تأخیر در ارسال، عدم ارسال، یا کیفیت پایین کالا) بر عهده خریدار است.
در برات وصولی: ریسک به طور متعادلتری تقسیم میشود. خریدار مطمئن است که کالا ارسال شده (اسناد حمل موجود است) و تنها زمانی پول را پرداخت میکند (در D/P) یا تعهد پرداخت میدهد (در D/A) که از ارسال کالا اطمینان حاصل کند.
شاید به این موضوعات نیز علاقهمند باشید:
